BES (Bireysel Emeklilik Sistemi) Düşüncem

BES’in benim adıma yararlı olup olmayacağı konusunda endişelerim vardı. Düzenli yatırımla tasarruf etme alışkanlığımı pekiştireceğini biliyorum. Yalnız bazı dezavantajları gözümde büyüyordu. Ben de detaylıca BES sistemini incelemeye ve yatırım stratejimde mantığı ölçüsünde yer vermeye/vermemeye karar verdim.

Ocak 2022’den sonra devlet katkısı %25’ten %30’a çıktı. Yalnız >56 yaş ve >10 yıldan sonra tamamı hak ediliyor. Sadece >10 yılda hak ediş oranı %60 oluyor. 6-10 yıl arası %35, 3-6 yıl arası %15, <3 yıl iken %0 oluyor. Devlet katkısını maksimum düzeyden alabilmek için en avantajlı durum açık ara >56 yaş ve +10 yıl oluyor. Bu durumda tamamını almak hakediliyor. Maksimum alınabilecek devlet katkısı da kaç sözleşme yapıldığından bağımsız olarak yıllık toplam brüt asgari ücretin %30’u oluyor. Bu da 2023 yılı için 140,500 liranın 42,160 lira devlet katkısı anlamına geliyor. Devletin teşvikinin suistimal edilmemesi için maksimum üst sınır uygulaması yapılıyor.

BES’ler dolaylı olarak devlet güvencesi altında SPK denetliyor ve yatırdığımız para TEFAS’taki gibi Takasbank’ta duruyor. Emeklilik şirketlerinin kendi hesaplarında değil yani. Ayrıca haczedilemiyor, farklı amaçlar için kullanılamıyor. Yani güven veriyor.

Devletin stopajı <10 yıl için %15, >10 yıl için %10, >10 yıl ve +56 yaş için %5 uygulanıyor. Hali hazırda hisse senedi fonlarında %0 stopaj var. Bu yönden dezavantajlı. Yalnız diğer fonlardan stopajlı olanlarda %10 stopaj oluyor.(yabancı hisse senedi, eurobond vb.) 10 yıl dolmadan çıkınca %15 stopaj çok sıkıntılı. Bu stopajlar getiriler üzerinden yani karlar üzerinden alınıyor. Hem kendi yatırımımız hem de devlet katkısının karından alınıyor. Hakediş oranı da benzer şekilde hesaplanıyor.

BES’te ekstra emeklilik şirketi aracı olacağı için özellikle 5 yılın dolmadığı durumlarda çıkılmadık istenildiğinde komisyonlar daha yüksek oluyor. Komisyonlar emeklilik şirketlerine göre farklılık gösterebiliyor. Bu yüzden genel geçer fikirlerimi yazacağım. Daha detaylı bilgiler ilgili emeklilik şirketinin ilgili planının özellikleri okunarak verilebilir. Giriş aidati, yönetim gider kesintisi ve ara verme kesintisini emeklilik şirketi alıyor. Genellikle belli zaman dolunca bu kesintiler (mesela 5 sene) alınmıyor. İlk 5 sene maksimum kesinti, yıllık brüt asgari ücretin %8.5’i olabiliyor ve 5 sene oluyor. Her yıl için ayrı yani. Çok ciddi bir meblağ. İlk 2 3 sene çıkmak istenildiğinde düşük parayla giriş yapılmışsa çıkışta 0 lira bile alınabilir. Uzun vadeli en az 5 sene durulmayacaksa kesinlikle girilmemeli. Ondan sonraki yıllar çıkılmak istenirse kesintiler daha da azalıyor ama yine de mantıklı değil. 10 yıl bir kere kesin dolmalı. Yazının sonlarında detaylıca örnek üzerinden inceleyeceğim. Ekstra bir komisyon daha var, fon işletim gideri. Yalnız bu gider %2.28 ile sınırlı tutulmuş. Normalde hisse fonlarında %3.65 iken %2.28 çok iyi bir oran bence. Komisyonun %1.4 daha az alınması süper. Uzun vadeli birleşiklendirmenin etkisiyle kayda değer bir fark oluşacaktır. Nitekim getirilerde bu farkın etkisi de görülüyor. TEFAS üzerinden getir kıyaslaması yapacağım ve BEFAS’taki fonların durumunu analiz edeceğim. Uzun vadede düşüneceğim. Strateji %100 hisse senedi stratejisi olacak. Bu yüzden hisse senedi getirilerini kıyaslayacağım. TEFAS fonları ve BEFAS fonları. TEFAS hisse senedi fonları yıllık bazda 72/88 BEFAS’takiler 25/27 endeksi geçmiş. Sırasıyla 5 yıllık bazda 39/54, 20/21 endeksi geçmiş. BEFAS’taki hisse senedi fonlarının BİST100’ü geçme oranı anlamlı derecede fazla. Birçok fon yöneticisi aynı zamanda BEFAS’ta da fon yönetiyor. Yönetici değişmiyor. BES’te insanlar piyasa zamanlaması yapmaya çalışmıyor, düzenli alım yapıyorlar. Psikolojileri nedeniyle endeks düşerken çıkış yapıp fon yöneticilerini zor durumda bırakmıyor. Aksine, düzenli alımlarla fon yöneticisinin gelecek vadettiği hissesi için daha fazla alım yapmasına olanak sağlıyor. Muhteşem bir şey bu. %2.28’lik maksimum fon işletim ücreti de ekstra faydası oluyor. Dolayısıyla BEFAS’taki hisse senedi fonları diğer hisse senedi fonlarından daha iyi yönetiliyor. Excel’den açıp ortalamaları da hesaplattım. BEFAS’takiler yıllık %109.6, 5 yıllık %1133.4 getirmiş. TEFAS’takiler yıllık %111.8, 5 yıllık %1050 getiri getirmiş. BİST100 yıllık %86.5, 5 yıllık %700 getirmiş. BES’teki fonların endeksi geçme oranları daha yüksekken karlılıkları ortalama bazda birbirine yaklaşmış. Bunun en büyük nedeni en iyi getiri sağlayan hisse senedi fonlarının birkaç yöneticisinin BES yönetmesi. Bes’teki hissesinde fonlarının standart satması daha az ve bu fonlar kümülatif hareket ederlerken diğer hisse senedi fonlarında başı çeken grup oluyor ve ortalamayı yükseltiyor. Bu durum BES’teki fon seçimini daha kolay hale getirirken diğer hisse senedi fonlarınde iyi performans sergileyen fonları bulabilmek için ekstra çaba vermeyi zorunlu kılıyor. (5 yıllık vadede standart sapma BES için 3 birim, diğerleri için 4 birim.)

En gıcık olduğum noktalardan biri, devlet kendi ödediği %30’luk katkının yine çoğunu kendine nemalandırılıyor. Devlet tahlili alıyor, para piyasasına giriyor. Ayrıca devlet katkısının değerlendirdiği fonun özellikleri şeffaf olarak paylaşılmıyor veya ben bulamadım, bilemiyorum. Devlet katkısı fonunda hisse senetleri de var ama oranı az. Nereden anladım? Tabii ki 10 senelik kümülatif getiriden çıkarım yaptım. Devlet katkısının getirisi hisse senetleri ve para piyasası fonları getirisi arasında ve para piyasası fonlarına yakın. Yani hisse senetleri daha az bulunuyor.

Diğer gıcık olduğum noktaları da bahsedeceğim. Sadece emeklilik şirketleri BES fonu kurabiliyor. Kurdukları BES fonu da SPK denetimcisinden uyması gereken kurallara kadar her şeyi BES dışı fonlarla aynı. O zaman TEFAS’taki diğer fonlar neden BES’e açılmıyor? İlla emeklilik şirketine bağlı olacaksın. Şimdi BEFAS üzerinden diğer emeklilik şirketlerinin fonları da alınıp satılabiliyor. Emeklilik şirketinde hesap açılıp plan yapıldıktan sonra başka emeklilik şirketine geçilmek istenirse yeni plan, sözleşme vb. kişiyi yorabilir. Daha pratik yolların olması ileride daha iyi olur. BES’teki fonların rekabeti kendi aralarında açık. TEFAS’taki diğer fonlar bu rekabetlerine dahil olamıyor. Rekabet daha da başarılı olmasını getireceğinden aralarındaki rekabetin daha da artmasını isterim. Tüm fonlar sadece TEFAS’ta olsa, isteyen istediğine geçebilse, emeklilik şirketleri olmasa bence daha iyi olur.

BES stratejisine gelelim. BES’te birkaç sözleşmenin olması tek bir sözleşmeden daha mantıklı. Paraya ihtiyaç bulunan durumlarda koca sözleşmeyi bozmak yerine ufak bir sözleşme bozulabilir. Sözleşmeler bütünüyle bozuluyor. Kısmi para alma yapılamıyor. 10 TL’lik tek sözleşme yerine 3-7 veya 6-3-1 vb. sözleşmeler bizim hareket alanımızı arttırır. BES’te en fazla karı ilk girdiğimiz paradan yapmayı bekliyoruz. Bu yüzden stratejimiz doğrultusunda başlangıç fiyatını yüksek belirlemek iyi olabilir. Mevcut konjonktürde 46 yaş altın zaman giriş için. 10 sene sonra hem 56 yaş doluyor hem 10 yıl. Bu bize ne sağlıyor? Kârdaki stopajı %5’e indiriyor. Devlet katkısı hak edişini %100’e çıkarıyor. Bu yüzden 46 yaşında her halükarda girilmeli. Bir de ara ödeme yapma hakkımızdan bahsedeyim. Devlet katkısına maksimum yararlanmak için ara ödemelerle eksiğimizi tamamlayabilir ve kârımızı maksimize edebiliriz. Emeklilik Gözetim Merkezi internet sitesinde güncel bilgileri takip edip yatırımlarımızı daha bilinçli yapabiliriz.

Üç tane örnek BES yatırımını analiz edip sonuçlarına bakalım. Üçünü de internette paylaşılan BES portföylerinden buldum. İlk ikisi 10 senelik yatırımlar, üçüncüsü 7 senelik bir yatırım. Bu yatırımları analiz etmemiz pratik anlamda BES’e daha doğru yaklaşabilmemiz için önemli. Lakin mevcut konjonktürel durumun değişmesi gerçekleşecek sonuçları 180 derece değiştirebilir. Fikir yürütürken mevcut koşulların değişikliği olasılığını da akıldan çıkarmamalıyız.

A ve B kişisinin BES yatırımları

Bu iki kişi de ağırlıklı olarak hisse senetleriyle bu getiriye ulaşmışlar. Getiri oranları çok iyi. C kişisi de hisse senetleriyle düzenli alım yapıp A ve B kişilerin yatırım stratejilerini kopyalıyor. 180K ödeyip 1100K getiri elde ediyor. 300K verip 1800K getiri elde ediyor. Aynı getiri oranlarına sahip, lakin aracı kurumunda işlemleri yapıyor, BES’te değil. 10 yılın sonunda 180K’dan 1280K, 300K’dan 2100K parası oluyor. Yüzde 0 stopajla çıkıyor çünkü hisse senedi almıştı. Bu durumda C kişisi; 56 yaşından küçük BES’ten çıkan A ve B’den daha karlı durumdayken 56 yaşından büyük çıkan A ve B’den daha zarardaydı. BES için 56 yaşını doldurmanın önemi burada ortaya çıkıyor.

D kişisi BES yatırımı

Ödenen para+kar 66.517 iken 7 yıl sonra çıkışta ele geçecek para 63.884-komisyon (varsa) olacak. Yani 7 sene süreç geçmiş olmasına rağmen bugün çıkmak D kişisi açısından mantıksız olacak. En az 2700 lira zararı olacak.

Bu 3 örnekten de anlaşılabileceği gibi 10 yıldan önce çıkmanın hiçbir artısı yok. 10 yılı doldurup 56 yaşını doldurmadan çıkılırsa az da olsa zarar ediliyor ama en azından kendini amorti ediyor.(Farklı senaryoya sahip bir örnek seçsek az kar da elde edebilirdi.) Kendini amorti etse dahi 56 yaşını doldurmadan çıkmak istemem. Sonuçta BES’e kendi güvenlik marjımla birlikte kayda değer kar elde etmek için girmek isterim. Ucu ucuna geçme ihtimalim için girmek istemem. Sonuçta kendi aracı kurumundaki rahatlığında yatırım yapmıyorum. Bunun bedelini kar olarak bana geri yansıtabilmeli. 10 yılı doldurup 56 yaşı da dolunca anlamlı bir kar oluşuyor. A kişisi 1280K’da 61K, B kişisi 2100K’da 123K kar elde etmiş bugünün değeriyle. Peki 10 yıl doldu, 56 yaşını geçince hemen mi çıkmalıyım? Bence hemen çıkılmalı. Enflasyon artış hızı, devlet katkısı ve karının artış hızından daha fazla arttığı için real olarak devlet katkısı ne kadar uzun süre durursa o kadar eriyecek. Örneğin A kişisi 10 yılda 45K’lık devlet katkısını 75K yapmış. 5 yıl önce(medyanı yaklaşık 5 sene önce olduğundan) 45K’dan 75K’lık kazanç %166 kar oluyor. 5 senelik enflasyona TRCPI grafiğinden bakıldığında enflasyon artışı %348 bulunuyor. Reel alım gücüne baktığımızda 0,59 çıkıyor. 5 sene önce 100 birim ürün alınabilirken şu anda 59 birim ürün alınabiliyor. Paydadaki yüzdelik enflasyon ne kadar hızla artarsa ki zaman geçtikçe öyle oluyor bu oranın sonucu 0 ile 1 arasındaki bir değere yakınsayacak. Bu yüzden devlet katkısına maksimum yararlanmak için 56 yaşında doldurur doldurmaz çıkılmalı. Diğer taraftan %5’lik stopaj süre uzadıkça daha fazla karı emecek. Oysa BES dışı hisse senetlerinde stopaj 0. Bu yüzden fikrim 10 yıl ve 56 yaşında geçince BES’ten çıkmak. Bunun için de 46 yaşında BES’e girmek bence en mantıklısı.

Bu satırları yazarken trick nokta fark ettim. Zaten BES’ten çıkılacaksa, yeni yılın ilk ayı tüm yılın maksimum devlet katkısını alabileceğimiz şekilde para yatırıp devlet katkısı hesabımıza tanımlandıktan hemen sonra BES tasfiye edilebilir. Böylece %30’luk maksimum getiri kazanılabilir. 10 yıl, 56 yaş ve yeni yılki devlet katkısından faydalanıldığında çıkılması güzel olur. Devlet katkısının hesaba tanımlanması biraz zaman alabileceği için risk düzeyi çok düşük olan bir fonda para 3-5 gün veya 1-2 ay değerlendirilebilir. Bu şekilde düşünülürse ne zaman çıkılırsa çıkılsın bu taktik uygulanabilir. Önemli olan nokta devlet katkısının hesabımıza yatışının 3 ay kadar gecikebileceği. Bu duruma göre stratejimiz şekillendirilebilir.